Aktualności

Forum Regionalne 7-9 grudnia 2006 [2007-04-12]

Program forum - zrealizowany

Dziedzictwo kaszubskiej kultury ludowej – problemy ochrony i upowszechniania

      W dniach 7-9 grudnia 2006 roku w Kaszubskim Uniwersytecie Ludowym odbyło się forum poświęcone problematyce kaszubskiej kultury ludowej, a w szczególności kwestii jej ochrony i upowszechniania. Regionalne forum cieszyło się dużym zainteresowaniem, a liczba zgłoszeń znacznie przerosła wcześniejsze założenia i oczekiwania organizatorów. Ostatecznie liczba uczestników wyniosła 66 osób. Na tę liczbę złożyli się głównie: etnografowie- pracownicy pomorskich muzeów, nauczyciele- regionaliści, animatorzy kultury (m.in. z bibliotek, izb regionalnych, zespołów folklorystycznych), twórcy ludowi, historycy, działacze organizacji pozarządowych (gł. Zrzeszenia Kaszubsko- Pomorskiego), przedstawiciele samorządów terytorialnych. W czasie forum przedstawiono łącznie 23 referaty, komunikaty wzbogacone prezentacjami multimedialnymi.
Spotkanie podzielone zostało na dwie części. W części pierwszej przeważały referaty dotyczące kultury kaszubskiej zarówno jako pewnej całości stanowiącej podstawę tożsamości Kaszubów jak i niektórych wybranych dziedzin oraz prezentacje działań w zakresie ochrony i popularyzacji tej kultury.
Część druga poświęcona została kwestii edukacji regionalnej wykorzystującej bogactwo kultury ludowej.
Otwarcia regionalnego forum dokonał Dyrektor Kaszubskiego Uniwersytetu Ludowego Marek Byczkowski, który powitał uczestników spotkania w gościnnych progach tej znanej z działań na rzecz ochrony regionalnej kultury placówki.
Po części wstępnej jako pierwszy głos zabrał dr Aleksander Błachowski, który przedstawił uchwały UNESCO dotyczące ochrony kultury tradycyjnej. Ta założona w 1945 roku organizacja za główny cel stawia sobie utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa poprzez oddziaływanie na sferę wychowania, nauki i kultury. Za jej sprawą powstała lista najważniejszych obiektów kultury objętych ochroną. W 1989 roku na 25 sesji Konferencji Generalnej UNESCO podjęto uchwalę „o ochronie kultury tradycyjnej, popularnej i folkloru”. Efektem tych zaleceń było wprowadzenie do programów szkolnych ścieżki edukacji regionalnej. Kolejna uchwała dotycząca ochrony kultury tradycyjnej i folkloru została podjęta w 1992 roku.
Następnie głos zabrał Władysław Zawistowski- Dyrektor Wydziału Kultury Urzędu Marszałkowskiego w Gdańsku. Wymienił on listę muzeów w województwie pomorskim zajmujących się gromadzeniem, opracowywaniem i upowszechnianiem regionalnej kultury finansowanych bądź współfinansowanych przez Urząd Marszałkowski.
Dyrektor W. Zawistowski stwierdził także, że w budżecie województwa w roku 2007 kultura i turystyka będą sprawami priorytetowymi i zachęcił słuchaczy do uczestniczenia w konkursie grantowym na działalność w dziedzinie kultury.
W dalszej części dr A. Błachowski przedstawił referat zatytułowany Humanistyczne i narodowe wartości dziedzictwa kultury ludowej w XXI wieku w którym zarysował historyczne przyczyny zróżnicowania kultury ludowej w Polsce. Do przyczyn tych zaliczył między innymi fakt pozostawania przez kilka pokoleń pod trzema zaborami oraz wpływ procesów cywilizacyjnych. Część regionów w tym Pomorze chcąc powstrzymać proces niwelacji kulturowej zaczęło już w pocz. XX wieku rekonstruować swoją kulturę.
Autor stwierdził dalej, że współcześnie Kaszubi skupiają się na ochronie języka kaszubskiego, natomiast sprawy kultury odsuwane są na dalszy plan. Zwrócił uwagę na wielką wartość kulturową jaką przedstawia sztuka ludowa. Jest ona postrzegana jako wartość nie ulegająca modzie, zachowująca swoją odrębność, co stanowi jej atut w przeciwieństwie do sztuki nowoczesnej, która jest wszędzie taka sama, ponieważ jest wykonywana według tych samych zasad. Kultura ludowa, nawet ta zrekonstruowana jest dużą wartością.
Jako następna wystąpiła dr Anna Kwaśniewska, która przedstawiła referat Kultura kaszubska – między przeszłością a przyszłością.. Kultura kaszubska - zdaniem autorki - jest kulturą pogranicza etnicznego, kulturowego i wyznaniowego. W wyniku skomplikowanych procesów historycznych spotkały się tutaj słowiańska kultura miejscowa, kultura niemiecka i sąsiedztwo niemieckiego kręgu kulturowego, kultura holenderska i fryzyjska przyniesiona przez osadników, a także kultura skandynawska. Kultura kaszubska ulegała i ulega w dalszym ciagu przemianom. W efekcie można mówić o trzech typach kultury kaszubskiej. Pierwszym typem była dawna kultura typu ludowego, która w wyniku procesów cywilizacyjnych zaczęła szybko zanikać w ostatniej ćwierci XIX w. Drugi typ stanowi rekonstruowana od początków XX wieku kultura sięgająca do wzorów kultury typu ludowego, lecz dostosowana do nowych potrzeb. Trzecim rodzajem jest kultura kaszubska dnia codziennego. Kultura drugiego typu jest traktowana współcześnie jako „ kultura na pokaz’” i na sprzedaż, natomiast ostania jest „ kulturą dla siebie”. Zdaniem autorki Kaszubi żyją obecnie w świecie wielu kultur, a zrekonstruowana kultura etniczna jest jedna z możliwości wyboru.
Z kolei dr Tadeusz Sadkowski w referacie Zasobny kufer dziadków czyli nasz związek z tradycją przedstawił tło historyczne powstania zasobów kulturowych regionu określanych obrazowo jako „kufer dziadków” począwszy od czasów średniowiecza i ustawodawstwa krzyżackiego poprzez ustawodawstwo pruskie z okresu zaborów, aż po przemiany cywilizacyjne końca XIX i pocz. XX wieku. Dalej mówił o tym, jak korzystano z tych zasobów począwszy od Floriana Ceynowy i Aleksandra Makowskiego oraz o procesie reanimowania wybranych elementów kultury ludowej i ich nowego zastosowania. To ostatnie zjawisko znane jest pod nazwą folkloryzmu. Dr T. Sadkowski stwierdził także, że kultura jest ważnym elementem tożsamości kaszubskiej. Istnieją subiektywne i obiektywne wyznaczniki tożsamości. Najnowszym wyznacznikiem tożsamości kaszubskiej jest obecnie tabakierka.
Następnie głos zabrała Krystyna Szałaśna, która zaprezentowała referat Gwiżdże kaszubskie- pradawność dzisiaj. Przedstawiła w nim szczegółowo jeden z najciekawszych kaszubskich obrzędów ludowych, a mianowicie widowiskowy obrzęd nazywany „gwiżdżami”. Brały w nim udział wieloosobowe barwne grupy przebierańców z maszkarami zwierzęcymi, kolędujące od domu do domu przede wszystkim w okresie Bożego Narodzenia. W skład grupy wchodził zazwyczaj prowadzący „gwiżdż”, dalej „koza”, „bocian”, „baran”, „niedźwiedź”, „krowa”, „koń”, „milicjant”, „baba’ i „dziad”, „kominiarz”, „anioł” , „diabeł’ i „śmierć”. Obok tego podstawowego zestawu występowały także inne postacie. W widowisku tym tkwiły utajone elementy pogańskich wierzeń, które przypisywały pewnym zwierzętom niezwykłą witalność i moce. Przebieranie się za zwierzęta miało sprowadzić na ludzi zdrowie, siłę, chronić ich od złego, a także zapewnić bogate plony. Uczestnicy widowiska sami robili maszkary, maski, przebrania i wszelkie akcesoria uzupełniające. Miały one duże walory plastyczne. Największymi wartościami plastycznymi odznaczały się maszkary zwierzęce wykonywane z drewna obciągnięte futrem baranim lub koźlęcym. Maski wykonywano z tektury i malowano kolorowymi farbami, czasem malowano twarze sadzą zarówno aktorów jak i publiczności. Jest ciekawe, że na Kaszubach, gdzie niwelacja niektórych dziedzin kultury ludowej nastąpiła wcześniej niż w innych regionach Polski, obrzęd ten jest w wielu miejscowościach kultywowany do dzisiaj. K. Szałaśna postulowała konieczność przeprowadzenia terenowych badań etnograficznych mających na celu inwentaryzację tych działających jeszcze autentycznych zespołów. Uzupełnieniem wystąpienia K. Szałaśnej była prezentacja w godzinach wieczornych obrzędu „gwiżdże” wykonana przez autentyczny zespół przebierańców z Żelistrzewa. Pokazali oni bardzo ekspresyjne widowisko nie żałując sadzy na twarze uczestników konferencji ani zniszczenia malowniczych kostiumów, szczególnie płaszcza ze słomy. Widowisko przybliżyło uczestnikom konferencji pochodzącym z różnych regionów Polski oryginalną kulturę kaszubską.
Pani Jadwiga Kirkowska, Prezes Oddziału Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Wierzchucinie wygłosiła referat nt: „ZKP w dziele ochrony i popularyzacji kaszubskiej kultury ludowej, na przykładzie działalności O/ZKP w Wierzchucinie.
Referat zatytułowany Kultura regionalna Kociewia - między tradycją a folkloryzmem zaprezentowała dr Anna Weronika Brzezińska. Autorka przedstawiła w nim kwestię powstania i kształtowania się odrębności regionalnej kultury Kociewia. Kultura kociewska wchodząca obok kaszubskiej w skład kultury Pomorza poddana z racji usytuowania regionu poddawana była wpływom sąsiednich regionów - stąd jej inwentarz zawiera sporo elementów zapożyczonych. Kultura ta powstała, a raczej w jej współczesnej wersji została zrekonstruowana niejako w reakcji na ekspansję kultury kaszubskiej. Jest odpowiedzią na potrzebę określenia tożsamości przez mieszkańców tego regionu.
Tadeusz Chrzanowski w swoim wystąpieniu ilustrowanym widokami krajobrazów i zabytków głównie architektury kaszubskiej skoncentrował się na potrzebie ochrony dziedzictwa kulturowego Kaszub, które jest integralną częścią krajobrazu. Mówił o przykładach „zaśmiecania” krajobrazu przez nieudane projekty, a także pokazał pozytywne przykłady nowej architektury nawiązującej do tradycji i wpisującej w krajobraz.
W dalszej części forum zaprezentowane zostały działania prowadzone w szkołach, domach kultury i innych instytucjach mających na celu upowszechnianie kultury kaszubskiej.
Jako pierwsza wystąpiła Irena Kulwikowska, która przedstawiła działalność Domu Kultury w Sierakowicach. W placówce tej istnieją dwa zespoły folklorystyczne „Sierakowie” i „Tuchlińskie skrzaty”. Od 1991 roku corocznie organizowany jest przegląd zespołów kolędniczych. W jednym z przeglądów brało udział aż 50 zespołów. Działa także teatr kaszubski, organizowane są dożynki. W 1992 roku w Domu Kultury otwarte zostało także muzeum, w którym prowadzone są lekcje regionalne. Mają one często praktyczny charakter, podczas których dzieci poznają tradycyjne sposoby wyrobu masła, pieczenia wafli i inne.
Natomiast Jaromir Szroeder przedstawił działalność teatru „Dialogus” z Parchowa i projekty edukacyjne prowadzone w tej miejscowości, mające na celu budzenie poczucia tożsamości, a także tolerancji dla kultur odmiennych. Specyfiką teatru „Dialogus” jest odkrywanie kaszubskich tekstów i kaszubskiej tradycji jako źródła inspiracji teatralnych. Aktorzy swoje prezentacje przedstawiają często kilkunastoosobowej widowni w małych wsiach kaszubskich. W Parchowie organizowane są także corocznie Biesiady Teatralne pod różnymi hasłami jak Zderzenie Kultur, Totus Mundur, Karczma Sztuki. Biorą w nich udział artyści z różnych krajów. J. Szroeder uważa, że działania teatralne sprawdzają się doskonale w procesie zwalczania ksenofobii i stereotypów funkcjonujących w naszym społeczeństwie.
Gabriela Włodarska opowiedziała o formach popularyzacji kultury ludowej w Muzeum Wsi Słowińskiej w Klukach. Najbardziej znane to „Czarne wesele” pokazujący zwyczaj kopania torfu i towarzyszące mu czynności jak pieczenie chleba, pranie, wyrób masła. W programach tych biorą udział mieszkańcy wsi. Natomiast Henryk Soja zaprezentował Kaszubskie Centrum Kultury Regionalnej. Celem tego projektu jest zachowanie dziedzictwa kulturowego Słowińców oraz rozwój tożsamości społeczności wsi Kluki.
Witold Bobrowski zaprezentował autorski elementarz do nauki języka kaszubskiego oraz słownik języka kaszubskiego. Opowiedział także o działaniach prowadzonych w szkole na Głodnicy w zakresie rozwoju sztuki ludowej. Ciekawym – aczkolwiek kontrowersyjnym z punktu widzenia dziedzictwa kulturowego - zwyczajem wprowadzonym przez niego jest wykonywanie z udziałem dzieci wielkich wielkanocnych palm, zanoszonych następnie do kościoła w Niedzielę Palmową.
Z kolei Edmund Zieliński mówił o działalności Gdańskiego Oddziału Stowarzyszenia Twórców Ludowych w upowszechnianiu kultury ludowej Kaszub i Kociewia. Odział od ćwierć wieku wspólnie z Kaszubskim Uniwersytetem Ludowym organizuje corocznie latem plener dla twórców ludowych Kaszub i Kociewia. Twórcy. Efektem pleneru jest kolekcja sztuki ludowej prezentowana w KUL. Twórcy ludowi z zwłaszcza E. Zieliński uczestniczy w zajęciach i pokazach organizowanych w szkołach, podczas których dzieci uczą się rzeźby w drewnie, malarstwa na szkle, a także haftu kaszubskiego. Oddział zorganizował także konkurs na wspomnienia twórców ludowych.
Ostatnie przedpołudnie konferencji poświęcone zostało kwestii edukacji regionalnej. Referat wprowadzający zatytułowany Wielokulturowość, tożsamość, edukacja kaszubska- koncepcje i strategie wygłosił dr Kazimierz Kossak- Główczewski. Następnie Renata Mistarz przedstawiła prezentację o Kulturze regionalnej w edukacji, a Zofia Biskupska o Udziale bibliotek w kreowaniu kultury w regionie na przykładzie Miejskiej Biblioteki Publicznej w Lęborku. Biblioteka ta działająca poza zwartym obszarem osadnictwa kaszubskiego pełni rolę ambasadora i popularyzatora Kaszub.
Stanisław Belgrau (Gminna Izba Regionalna w Łebnie) wygłosił referat nt. Kultura i oświata w Gminnej Izbie Regionalnej. Izba ta w szerokim zakresie współpracuje ze szkołami z sąsiednich gmin. Z jednej strony jest nastawiona na zbieranie, opisywanie i eksponowanie przedmiotów związanych z kulturą materialną Kaszub, prowadzi lekcje muzealne w języku kaszubskim, promocje książek oraz spotkania z pisarzami. Z drugiej strony prowadzi działania aktywizujące środowisko lokalne poprzez organizowanie różnego rodzaju konkursów, wieczorów autorskich, wystaw prac twórców ludowych, lekcji języka kaszubskiego, zajęć z dziedziny kształcenia regionalnego.
Natomiast Zyta Wicka (ZST w Kartuzach) wraz z Tomaszem Pytką (Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Somoninie) zaprezentowała projekt „ WYCINANKA”.
Na zakończenie forum zaprezentowana została książka Edukacja regionalna, pod red. Anny W. Brzezińskiej, Aleksandry Hulewskiej i Justyny Słomskiej. Książka spotkała się z dużym zainteresowaniem uczestników konferencji, mimo, że dotyczy ogólnych kwestii edukacji regionalnej. Można ją było kupić na miejscu, co wiele osób uczyniło.
Forum regionalne było przedsięwzięciem bardzo potrzebnym i udanym. Zaprezentowane zostały zarówno referaty teoretyczne dotyczące kultury kaszubskiej jak i przykłady pokazujące działania na polu ochrony i upowszechniania tej kultury. Pokazane zostały także przykłady edukacji regionalnej prowadzonej w innych regionach Polski, co miało bardzo duże znaczenie porównawcze i inspirujące do dalszych działań. Uczestnicy forum wyjechali zadowoleni do czego w dużym stopniu przyczyniła się także znakomita atmosfera stworzona przez organizatorów.

Anna Kwaśniewska.